Էլենի պատմություն

Ես սիրեցի «Ապակյա» Էլենչոյին

Էսպիսի երեխա կյանքումս տեսած չկայի` փխրուն մարմնով ու կուռ ոգով: Էլենը` Էլենչոն 14 տարեկան աղջնակ է, մեծ-մեծ գեղեցիկ աչքերով, ուշիմ հայացքով մի հրաշամանուկ: Շատ է սիրում է նկարել, handmade սիրուն բաներ սարքել` օրինակ էս տոնածառները, բզբզել ինտերնետը, շփվել սոցիալական ցանցերում: Էլենը սովորական դեռահաս է` դպրոցական: Նա դպրոցում գերազանցիկ է եղել այնքան ժամանակ, որքան հաճախել է: Իսկ չի հաճախում արդեն 3 տարի: Էլենը գամված է հաշմանդամի սայլակին…

Ծանր հիվանդ երեխաների տնային խնամքի «Գայուշ» ասոցացիա Բարեգործական Հասարակական Կազմակերպության ղեկավար Անուշ Սարգսյան.

– Անկատար ոսկրագոյացումը (օստիոգենեզ), կմախքի համակարգային հիվանդություն է, որը կապված է ոսկրագոյացման պրոցեսի անկանոնության հետ և արտահայտվում է համատարած օստեոպորոզով, ոսկրերի փափկությամբ և նրանց բարձր դյուրաբեկությամբ։ Այն գենետիկ հիվանդություն է: Ախտահատուկ բուժում չկա։ Նշանակվում են ամոքիչ միջոցներ, խնայողական ռեժիմ, կոտրվածքների և ձևախախտումների կանխարգելում։ Ցուցված են բուժական մարմնամարզություն, մերսում, հանքաջրաբուժություն։ Այդ ամենն Էլենը չի ստանում անհրաժեշտ չափով: Կան դեղեր, որոնք ուղղորդում են օրգանիզմում եղած կալցիումը դեպի ոսկորները, դանդաղացնում են հիվանդության ընթացքը, սակայն Էլենն այդ դեղից սրտխառնոց ուներ, ու չխմեց: Եթե խմեր` այսքան չէր խորանա նրա վիճակը: Առաջ այդ դեղը խմում էին շաբաթը մեկ, հիմա կա սրսկման տեսքով` ամիսը մեկ, բայց Էլենի ընտանիքը հնարավորություն չունի գնելու: Նաեւ վաղ սայլակ նստելը նպաստեց դրան, քանի որ ներքին վերջույթները Առանձնահատուկ տեղ է գրավում ոսկրերի վիրահատական բուժումը։ Կատարվում են կոտրված ոսկրամասերի և բեկորների տեղադրում, երկրորդային ձևախախտումների կանխարգելման նպատակով բուժական պրոթեզում, վերջույթների ծանր ձևախախտումների ուղղում։ Դուրս պրծած ոսկրերը վիօրահատում են երկաթներ ե դնում, որ քայելուց կոտրվածքներ չառաջանան: Բայց դա նույնպես թանկ հաճույք է Էլենի ընտանիքի համար: Իմ վախը Էլենի ոտքերն են, որ անշարժությունից ուռել են, ու կարող է սնկային ախպտահարում ու գանգրենա սկսվել: Պետք է ոտքերը հնարավորինս երկար բարձր պահի, որ շատ չայտուցվեն: Կա քսուկ ոտքերի համար, որն արժե 5000 դրամ, ու շատ քիչ է հերիքում: Էլենը ցավով է ապրում, բայց ցավի խնդրի հետ միասին շատ են մյուս պրոբլեմները, որոնց լուծման համար գումար է անհրաժեշտ:

Էլենը «ապակյա մարդ է». Ինչպես այն պապիկը «Ամելի» ֆիլմից, որի տան մեջ բոլոր սուր անկյունները կլորացված էին, որպեսզի պապիկը հակարծակի չկոտրի ինչ-որ բան… Իսկ Էլենչոն նույնիսկ հարմար զուգարան չունի:

– Մեզ եթե կարողանաք օգնեք, որ զուգարան-բաղնիքը միացնենք, Էլենին մի քիչ ավելի համար լինի զուգարան տանելը, թե չէ խեղճ երեխուն ես մենակս չեմ կարողանում օգնել, իսկ մերն էլ ամբողջ օրը ստեղ-նդեղ հավաքարարություն ա անում, որ երկու կոպեկ տուն բերի: Էլենի հերն էլ ա ինվալիդ…- ասում էր Էլենի տատիկը: Մենք ասացինք, որ պալիատիվ օգնության խումբ ենք, ու կարող ենք Էլենի պատմությունը պատմելով միայն օգնել: Ու էլի հուսախաբ եղած հայացք…

– Է՜հ, հա գալիս-գնում են, ոչ մի բան չի փոխվում, – հոգոց հանելով ասում էր տատիկը: Էլենն էլ կարծես անհարմար զգար տատիկի խոսալուց, որպեսզի մեզ շեղի, սկսեց ցույց տալ իր նկարները:

– Ամենաշատը ոտքերս են ցավում, չնայած էդ իբուպրոֆենից, որ տալիս են ցավերիս համար, հետո էլ ստամոքսս ա ցավում: Շուտ նստեցի սայլակի մեջ, դրանից ա սենց եղել` անշարժ մի դիրքում պահելուց: Ես գիտեմ, որ ֆիզիոթերապիա ա պետք, բայց մեկ-մեկ թվում ա, թե դրանից ավելի են ցավում ոտքերս: Իբուպրոֆենն էլ էլ առաջվա նման չի օգնում` մեկ ա ցավում ամեն շարժում ինձ համար ցավ ա: Ասում են` գնալով ցավերը կշատանան, այ էդ ժամանակ ես շատ կուզեմ լավ ցավազրկողներ ունենամ, իբուպրոֆենից արդեն զզվել եմ:Ուզում եմ բոլորի նման ապրեմ, բայց հասկանում եմ, որ չեմ կարա, համենայն դեպս` քայլել ու տեղաշարժվել: Բայց գոնե կարամ ցավ էդքան չզգամ էլի… Մեկ էլ զուգարանիս հարցը. Շատ եմ նեղում մերոնց, չեն կարողանում զուգարան տանեն, – ասում էր Էլենը:

Անուշն ասում է, որ օրական երկու անգամ զուգարան գնալը շատ քիչ է, մեզը կուտակվում ու մնում է ներսում, իսկ դա խորացնում է հիվանդությունը: Էլենի հիօվանդությունը խորանում է նաեւ նրա փոքրիկ, իր տարիքին ոչ համապատասխան սայլակում գտնվելը: 8 տարեկան էր Էլենը, երբ ունեցավ այս սայլակը… Կան հատուկ սայլակներ, հատուկ փափուկ կորսետներ` ողնաշարը պահելու համար, երբ Էլենը թեքվում է, նրա ողջ ներքին օրգանները հետը շարժվում են, նա շատ քիչ է ուտում, շատ չի կարողանում, կծկվում է:

Այսօր Էլենչոն մորֆին սուլֆատի սուր կարիք դեռ չունի, բայց ըստ հիվանդության զարգացման պատկերի, շուտով կարող է ունենալ: Ու այդ ժամանակ Էլենի ընտանիքին բաժին ընկած հոգսերը ավելի կշատանան, բոլորս գիտենք, թե ինչ բյուրոկրատական քաշքշուկների հետ է կապված նույնիսկ քաղցկեղով հիվանդներին սրվակներով մորֆին հասցնելը:

Էլենչոն ունի մեր ուշադրության ու հոգատարության կարիքը, նա մեղավոր չի, որ ունի էդ հիվանդությունը, ու ապրում է Հայստանում, այլ ոչ ասենք` Ֆրանսիայում, ուր նա կկարողանար ապրել ավելի որակյալ կյանք ու ավելի պաշտպանված կլիներ պետության կողմից, ինչպես «Ամելի» ֆիլմի պապիկը: Այլ երկրներում Էլենչոյի նման երեխաները ամբողջովին պետության խնամքի ու պատասխանատվության տակ են: Եթե ձեր երեխան ունենար նմանատիպ հիվանդություն դուք ի՞նչ կանեիք հարգարժան պետական այրեր, որ արգելակում եք այս էլ քանի տարի պալատիվ խնամքի ծրագրի հաստատումը: Ձեզնից մեծ բան չի գնում, մեծ գումարներ չեն գնում, ինչո՞ւ եք խոչնդոտում, մի՞թե մտածում եք, որ այս թասը վազն կանցնի ձեր մոտով:

– Առաջ շատ էի ավելի նեղվում, հիմա որ ինտերնետում եմ` էդքան էլ չեմ նեղվում: Ըհը` ձեզ գտա Facebook-ում, կընկերանանք ու մի քիչ ավելի քիչ կնեղվեմ: Ես սիրում եմ կյանքը, սիրում եմ ապրել, սիրում եմ մարդկանց, ուզում եմ օգտակար լինեմ, պիանի մի բանի,ուզում եմ բեռ չլինեմ մենակ… Ամեն ինչ կարամ անեմ, ինչ կապված չի ֆիզիկական տեղաշարժման հետ: Ես լավ եմ սովորել միշտ էլ գերազանցիկ եմ եղել, կուզեի համալսարանում սովորեմ, բայց ո՞նց… Ո՞նց գնամ-գամ: Դե հիմա ինտերնետով էլ կարամ իմանամ ինչ պետք ա ինձ, բայց գոնե չիմանա՞մ ինչ ա պետք ինչ դառնալու համար, – վերջում ասաց Էլենչոն:

Մենք խոստացանք Էլենին փորձել գումար գտնել բաղնիք-զուգարանը միացնելու համար, որովհետեւ էս պահին է դա է ամենակարեւորը, իսկ պայծառ Էլենչոյի պատմությունը կփորձի սրտեր ու սարեր շարժել…

Ես սիրեցի «Ապակյա» Էլենչոյին, դուք էլ սիրեք:

Ռոզայի պատմություն

 

Ռոզայի պատմությունը

 «Չէ՛, մենք կանենք ամեն ինչ, անտեր չի, լիքը մարդ կա` անտեր ա, իրանց ավելի ա պետք: Մեզ մենակ դեղերը լինեն էդ հաբերով, հերիք ա: Մենակ մերս ցավ չզգա, ես չեմ կարում նայեմ իրա ցավին»

 Տիկին Ռոզայի ընտանիքը սոցիալական վատ պայմաններում է ապրում: Տիկին Ռոզան իր վերջին օրերն է ապրում այդ պայմաններում: Նա քաղցկեղ ունի: Նա համ գիտի, համ չի ուզում լիովին գիտակցել հիվանդության տրամաբանական ավարտը, նա հույս ունի, որ կապաքինվի:

«Ռոզայի հիմնական խնամողը թոռն է` Հայկը: Ես զարմացած եմ, թե ո՞նց ա էդ ջահել տղան իրա տղա տեղով տատիկին խնամում, փամփերսը փոխում… Հրաշք երիտասարդ է: Աշխատում էր, բայց երբ տատիկն անկողին ընկավ դուրս եկավ գործից որ խնամի, իսկ մայրն էլ կարողանա աշխատի, որովհետեւ մոր գործն ավելի լավ ա վարձատրվում, համ էլ գոնե մի քանի ժամ ցրվի: Եթե պալիատիվ խնամքի ծրագիրը հաստատվի, որը հնարավորություն կտա առանց ցավի անցկացնել կյանքի վերջին ամիսները, ու նաեւ հիվանդների հարազատներին հնարավորություն կտա մի քիչ ազատել ծանր հիվանդի խնամքի բեռից, չնայած իրենք բեռ չեն համարում, նրանք գժվում են անզորությունից` ոչ մի բան չեն հասցնում: Մորֆինը վերցնում էր Ռոզայի աղջիկը, դրա համար պետք ա աշխատանքից խնդրվեր շաբաթական երկու անգամ, որովհետեւ իրա անունով ա», – պատմում է նրան այցելող բուժքույրը` Աիդան:

«Ես էդ սրսկելու դեղը չեմ ուզում, շատ վատ եմ տանում: Եթե նույն դեղը լինի` «տաբլետկեքով»` կխմեմ, էդ դեղն ավելի լավն էր, բոլորովին ցավ չէի զգում: Հիմա էս մեկը(աթոռին դրված էր Տրամադոլ) էդքան էլ չի օգնում, ցավում ա, ահավոր ցավում ա: Համ էլ ճնշումս ա բարձրանում սրանից, ու չեմ կարողանում տուալետ գնամ», – ասում է Ռոզան: Նրա ոտքերը երկար ժամանակ միայն մի դիրքում են` ծնկներից ծալված ու ոտքի տակ փաթաթած սրբիչ դրած`այլ կերպ անտանելի ցավում է:

Ցավամոքիչ խնամքի շրջանակներում ցավի շեմը որոշելուց հետո մորֆին է նշանակվել Ռոզային, սակայն  նա մի քանի անգամ ընդունելուց հետո հրաժարվել է ներակումները ստանալուց, ու քանի որ հաբերով մորֆին սուլֆատը անհասանելի է Հայաստանում, Ռոզան մնացել է Տրամադոլի հույսին, որը նշանակվում է շատ ավելի թույլ ցավերի դեպքում: Նման հիվանդների համար ավելի հարմար և արդյունավետ է ընդունել մորֆինի հաբեր. մեկ հաբը սկսում է ազդել 15-20 րոպեից  ցավազրկման ավելի երկար տևողությամբ, և ազատում ներարկման անհրաժեշտությունից:

Այցելության ողջ ընթացքում Ռոզան մերթընդմերթ կծկվում էր ցավից, հարազատների աչքերը նրա ամեն կծկումից լցվում էին, ու նրանք գիտակցելով իրենց անզորությունը հեռանում էին հիվանդի մոտից արտասվելու…

Հոգատար հարազատներ, սիրող երեխաներ ու թոռներ, ամուսիններ, քույրեր, ծնողներ, բարեկաներ ու ընկերներ. Բոլորն անզոր են ցավի դեմ, եթե չունեն թույլտվություն: Ու ոչինչ է նրանց թիվը, ու ոչինչ է նրանց արած ամեն ինչ, եթե չկա ցավամոքիչ, որ ունակ է ցավին պատնեշ դնելու:

«Էնքան ոտքիս վրա հաց եմ թխել, որ ոտքերս կծվկվել են երեւի, մեջքս էլ ա կոտրում, հաստատ դրանից ա», -շարունակում էր իր հիվանդության պատճառները փնտրել տիկին Ռոզան: Տեսքից ասես առողջ լինի` հայացքը ջինջ, բանականությունը տեղը, նույնիսկ այտերին է վարդագույն իջել….

Աիդան ասում է վերջին օրերն են…

«Բայց որ էդ «տաբլետկեքը» բերեք, շատ լավ կանեք, էդքան ցավ չեմ զգա ու շուտ կլավանամ, այ որ էդ անեք` շատ կօգնեք, թե չէ Երեւանից գալիսգնում են, ու ոչ մի բան չի փոխվում»,- ասում էր տիկին Ռոզան:

Երբ տիկին Ռոզայի աղջկան հարցրեցի` կուզե՞ր որ բուժքույր հաճախեր ու օգներ խնամելու մորը, նա ասաց. «Չէ՛, մենք կանենք ամեն ինչ, անտեր չի, լիքը մարդ կա` անտեր ա, իրանց ավելի ա պետք: Մեզ մենակ դեղերը լինեն էդ հաբերով, հերիք ա: Մենակ մերս ցավ չզգա, ես չեմ կարում նայեմ իրա ցավին»:

Դա է միակ բանը, որ իրենց հիվանդի համար ուզում են հարազատները` միայն թե ցավ չզգան: Դա է միակ բանը, որ կարող են անել հարազատի մահվանը լուռ անպայքար այլեւս սպասումով:

Վանաձորի լքված քիմ-գործարանի մոտով անցնելիս մտածում էի, որ այն նման է քաղցկեղից քայքայված մարմնի, երեկոյան նայելով «Տուն/HOME» ֆիլմը տեսա որ երկրագունդն է քաղցկեղից քայքայվում, ու այդ քաղցկեղը մարդն է:

Երկրագնդի ընդերքի անխնա շահագործումը մարդու կողմից առանց էկո-նորմերի պահպանման,  շրջակա միջավայրի աղտոտման միջոցով խախտել է երկրագնդի էկո-բալանսը  ու մարդուն բերել կանգնեցրել քաղցկեղի առջեւ: Այսօր մեր կողքին ամեն օր քաղցկեղից մահանում են հազարավոր մարդիկ, մահանում են անտանելի ցավերի միջով անցնելով:

Մարդը սովորել է բուժել շատ հիվանդություններ, բուժելի են նաեւ քաղցկեղի որոշ տեսակներ` վաղ ախտորոշման ու համապատասխան բուժման դեպքում` եթե փող կա: Իսկ փող Հայաստանում չկա: Նույնիսկ պարբերական բժշկական ստուգումներ ու կոնսուլտացիաներ անցնելու համար:

Հետեւաբար` եթե հնարավոր էր արգանդի վզիկի քաղցկեղը, որի առաջացման հիմնական պատճառը մարդու պապիլոմա վիրուսն է, կանխարգելել, իսկ վաղ ախտորոշման դեպքում` ունենալ լիակատար ապաքինված հիվանդ, փոխարենն այսօր ունենք վերջին օրերն ապրող հիվանդ տիկին Ռոզային…

Մենք կարող ենք ավելին, մենք կարող ենք այսօր մտածել վաղվա օրվա մասին` թեկուզ նեղանձնական էգոիստական նկատառումներով. բոլորս մահկանացու ենք, ու ոչ ոք ապահովագրված չի իր կամ հարազատի մահվան ելքով ծանր հիվանդությունից, որն իր հետ անտանելի ցավեր է բերում: Վաղը մեր հարազատը կարող է ունենալ ցավամոքիչ հաբի կարիք, իսկ մենք` անզոր նրան հասցնելու…

«Դե, լավացեք, մենք էլի կգանք ձեզ կտեսնենք», – ասացինք Ռոզային հրաժեշտ տալուց, հաստատ իմանալով, որ նրան էլ չենք հասցնի կենդանի տեսնել…

 Ասատրյան Ռոզա, ծնվել է 1952թ., արգանդի վզիկի քաղցկեղ

 [nggallery id=10]

Անահիտի պատմություն

Անահիտի պատմությունը

 «Ես գիտեմ, որ Քրիստոսը միշտ ինձ հետ ա, ու գնալուց էլ ձեռքս կբռնի ու կտանի: Հիմա ես ուզում եմ հնարավորինս քիչ անհանգստացնեմ հարազատներիս ու ցավ չզգամ»…

 Անահիտը սիրված մայր է, հարս ու կին: Նա ապրում է շրջապատված իր հարազատներով, ովքեր օրուգիշեր հոգում են նրա մասին, որովհետեւ Անահիտը տառապում է քաղցկեղով…

Անահիտը գիտի իր հիվանդության մասին: Քաղցկեղը հայտնաբերվել է հանկարծակի … ու ընտանիքի գլխին եկած սարսափելի ճակատագրի հարված է եղել: Նա քաղցկեղի հայտնաբերման պահից երկար ճանապարհ է անցել` վիրահատություն, ապա` քիմիոթերապիա ու ճառագայթում: Կազդուրվել է, սկսել է նորմալ ապրել, նորից աշխատել դպրոցում (Անահիտը ուսուցչուհի է): Հետո հանկարծ վատացել է. պարզվել է, որ մետաստազները տարածվել են երիկամների մեջ: Այնուհետև կատարվել է երիկամի մասնակի հատում, ու կրկին սկսվել են Անահիտի տանջանքները:

Մորֆին ստանալու պահից Անահիտի կյանքի որակը բարելավվել է. նա ուտում է, քնում է, Կտակարան է  կարդում, աղոթում է, բայց արդեն Աստծուն ոչ միայն խնդրելով ազատել ցավերից. «Իհարկե, կուզեի լավանամ, ու ինձ ասում էլ են, ինքս էլ եմ ինձ հույս տալիս, որ կլավանամ անպայման, որ ինձ հետ չի կարա վատ բան պատահի, բայց դե բոլորս էլ մի օր գնալու ենք, ու մահն էլ մարդու համար ա, ես գիտեմ, որ Քրիստոսը միշտ ինձ հետ ա, ու գնալուց էլ ձեռքս կբռնի ու կտանի: Հիմա ես ուզում եմ հնարավորինս քիչ անհանգստացնեմ հարազատներիս, ու ցավ չզգամ: Իհարկե` կուզեի քայլել, գոնե տնով պտտվել, բայց դե հասկանում եմ, թե ինչ պրոցեսներ են տեղի ունենում, գիտեմ…»

Անահիտի ընտանիքը ստիպված է եղել վաճառել տունը, որպեսզի կարողանա հոգալ Անահիտին անհրաժեշտ բուժման ծախսերը: Վանաձորի Տարոն կոչվող թաղամասում երկրաշարժից հետո սարքված հինգհարկանի սպիտակ շենքում բնակարան են վարձում: Մեր այցելության պահին նրանք տեղափոխվում էին մեկ այլ բնակարան, եւ ամուսինը` Յուրան մեզ ընդունելուց ասաց.

«Ես ամեն ինչ արել եմ ու կանեմ Անահիտի համար, ամեն ինչ, ինչ կարող է անել մարդը, մենակ նա ցավ չզգա: Բոլորից գոհ եմ` էստեղի բժիշկներից էլ, բուժքույրերից էլ, բոլորը շատ հոգատար են ու ուշադիր: Բայց նրանք որոշող չեն, նրանք իրենցից հասնող ամեն ինչ, նույնիսկ ավել արել ու անում են: Ես դեռ տղամարդ եմ, առողջ եմ, ներվերս բավարարում է, որ շաբաթը երկու անգամ դեղատոմսի գնալուց սպասեմ կնիք դնողին, ստորագրողին, իմ հիվանդին դեռ նայող կա, բա ուրիշները ո՞նց են անում, որ հեռուներից են գալիս-հասնում: Ինչի՞ է պետք էդքան բյուրոկրատիան», –  ներողություն խնդրեց ու հայ տղամարդուն վայել զսպվածությամբ աչքերը լցրած դուրս եկավ սենյակից…

«Ցերեկներն իրանք են սրսկում` հարազատներս, բայց գիշերը ես ինքս եմ ինձ սրսկում, որ ավելորդ չանհանգստացնեմ, միզամուղն էլ եմ գիշերը խմում, շատ բարդ ա դառել ինձ զուգարան տանելը` ոտքերս ուռել են, չգիտեմ ինչից, երեւի էնքան մի դիրքում պառկել եմ, որ… Բայց հիմա ի՞նչ անեմ, դուք կարո՞ղ ա իմանաք: Կարո՞ղ ա երկիամիցս ա՞, մեկ էլ նվաղում եմ օրվա մեջ, կարող ա՞ ճնշումս ա», – ասում էր Անահիտը: Նա խորը հիասթափություն ապրեց, երբ իմացավ որ մենք բժիշկներ չենք, այլ պալիատիվ խնամքի ջատագովներ ու չենք կարող զուտ բժշկական խորհուրդներ տալ: Այնուամենայնիվ շարունակում էր նայել մեզ ու սպասել հրաշքի:

«Բայց լավ կլինի, որ մորֆինը հաբերով էլ լինի, գոնե ինքս ինձ չեմ սրսկի, շատ բարդ ա, էս ուռածությունը խանգարում ա շրջվեմ»– փորձելով անկողնում ինքնուրույն փոխել դիրքը, ասում էր Անահիտը, ու ցույց տալիս այտուցված ու կապտած ազդրը… … Մենք չլուսանկարեցինք այդ տեսարանը, Անահիտը գեղեցիկ կի՛ն է, ընտանիքի մայր է, հայ կին է…

Այսպիսի հիվանդությունների դեպքում, երբ մարդը գիտի մանավանդ, որ չի ապաքինվի վերջնականապես, շատ կարևոր է նրա համար կյանքի մնացյալ հատվածն ապրել գոնե առանց սուր ցավերի: Անընդունելի է, որ քաղցկեղով հիվանդի ցավը չի մեղմվում, երբ աշխարհում գոյություն ունեն համապատասխան ցավազրկողներ: Հարցի լուծումն է պալիատիվ (ցավամոքիչ) խնամքը, որը ցավի ճիշտ կառավարում ու ցավազրկում է ապահովում:

Անահիտը գիտեր մենք ինչի համար ենք գրում, մենք ասացինք, որ նրա պատմությունը կարող է օգնել շատերին, եթե կարողանանք կառավարությանն ու պետական մարմինների սրտերին հասցնել այն: Նա ասաց. «Ես շատ ուրախ կլինեմ, եթե իմ պատմությունն օգնի: Ես ընտանիք ունեմ, հարազատներ, բայց մարդիկ կան, որ խնամող չունեն, խնամողն էլ աշխատող ա, ծախելու տուն էլ չունեն, ո՞վ ա գնում իրանց մորֆինի հետեւից, ի՞նչ են անում, ա՛յ, նրանց ավելի ա պետք էդ օգնությունը: Իմաց արեք, եթե հաստատեն»:

Բժշկուհին ասաց, որ Անահիտին մնացել է ապրելու շատ քիչ ժամանակ, գուցե` մի երկու ամիս: Կհասցնե՞նք իմաց անել…

 

Անահիտ Գալստյան, ծնվել է 1963թ. Արգանդի վզիկի քաղցկեղ

 

 

Ռազմիկի պատմություն


Պալիատիվ խնամքի հաջողված պատմություն

Ռազմիկը 63 տարեկան տղամարդ էր, որն ուներ սրտի անբավարարություն: Ամենաչնչին ֆիզիկական լարվածությունը հևոց էր առաջացնում համակցված այլ ախտանիշներով, ինչպես օրինակ բազուկների և սրունքների ցավ: Ամբողջ ընտանիքը միայն իր ուսերի վրա էր, մինչև նրա 3 լուրջ սրտի նոպաներ ունենալը: Արդյունքում այս երբեմնի աշխույժ, ակտիվ և կենսուրախ մարդը ի վերջո անկողնային հիվանդ դարձավ: Սիրտը այլևս չէր կարողանում անհրաժեշտ քանակությամբ արյուն մատակարարել մնացած օրգաններին, որի հետևանքով նա նույնիսկ քայլել չէր կարողանում:

Ռազմիկը հնարավորին չափ փորձում էր համակերպվել իր այս վիճակին, իսկ նրա ընտանիքի անդամները ամեն ինչ անում էին նրան օգնելու համար: Թեպետ նրան ժամանակ առ ժամանակ հիվանդանոց էին տեղափոխում բուժման համար, նրա վիճակի լավացումը ժամանակավոր բնույթ էր կրում: Ի վերջո եկավ մի օր, երբ բժիշկները ի զորու չէին օգնել նրան: Նրան դուրս գրեցին հիվանդանոցից, որպեսզի նա տան պայմաններում մահանա: Այդ ժամանակահատվածում Ռազմիկը սուր ցավեր ուներ սրունքների շրջանում` բաց թարախակալող պառկելախոցերով: Ցավը այնքան ուժեղ էր, որ նա չէր կարողանում ոչ քնել, ոչ ուտել: Արդյունքում նա և իր հարազատները խորը էմոցիոնալ և հոգեբանական ապրումների մեջ էին: Նրա հարազատները ուժասպառ և հուսահատ վիճակում էին, քանի որ չգիտեին, ինչպես օգնել նրան:

<Պալիատիվ խնամքի մասին լսելուն պես,նրա հարազատները դիմեցին մեզ և մենք սկսեցինք հիվանդի տուն գնալ>, – պատմում է պալիատիվ խնամքի ոլորտի բժիշկ, Երևանի պալիատիվ խնամքի շարժական խմբերից մեկի պատասխանատու անձ` Նարինե Մովսիսյանը: Շուտով Ռազմիկը դարձավ նրանց հիվանդներից մեկը: Բուժումը սկսելու երկրորդ օրվանից նրա վերքերը մի փոքր լավացան և ցավը զգալիորեն պակասեց: Դա նաև թեթևացրել էր Ռազմիկի ընտանիքի անդամների վիճակը, ովքեր շաբաթներ շարունակ գիշերները չէին քնում, որովհետև Ռազմիկը գիշերները ցավից տնքում էր:

Չնայած այն փաստին, որ հիվանդությունը շարունակում էր զարգանալ, կարճ ժամանակահատվածում (մոտավորապես երեք շաբաթ)Ռազմիկի վիճակը կայունացավ: Նա ակնհայտորեն ավելի հանգիստ էր և կարողանում էր գիշերը քնել: Ի վերջո նա մահացավ, սակայն Ռազմիկը իր վերջին օրերին հարաբերական հանգստություն ձեռք բերեց: Նա մահացավ արժանապատիվ կերպով և առանց ցավի` շնորհիվ պալիատիվ խնամքի: Այս փաստը մեծ հոգու հանգստություն է պատճառում նրա ընտանիքի անդամներին:

Մինչև վերջին ժամանակներս Հայաստանում մարդկանց մեծամասնությունը չէր լսել պալիատիվ խնամքի մասին` առողջապահության մի խոշոր ճյուղ, որի նպատակն է թեթևացնել ծանր հիվանդություններով` ինչպիսիք են քաղցկեղը, թոքային հիվանդությունններ, կամ թոքի, երիկամի անբավարարություն, մարդկանց տանջանքները: 2009 թվականին Բաց Հասարակական Հիմնադրամի աջակցությամբ Պալիատիվ Խնամք Ցուցաբերող Ծրագիրը Հայաստանում փորձեր արեց առողջապահության ոլորտի հմուտ մասնագետների և քաղաքական գործիչների ուշադրությանը ներկայացնել պալիատիվ խնամքի ծառայությունները:

2011 թվականի հուլիսին այս ծրագրի ջանքերի շնորհիվ ՁԻԱՀ-ի, պալարախտի և մալարիայի դեմ պայքարող Համընդհանուր Հիմնադրամը և Առողջապահության Նախարարությունը հիմնեցին չորս նախնական պալիատիվ խնամքի կետեր Հայաստանի երեք քաղաքներում` երկուսը Երևանում, մեկը Վանաձորում, և մեկն էլ Արարատում, որոնք խնամք են ցուցաբերում ավելի քան 120 հիվանդի: Թեև սա մեծ առաջընթաց է, այնուամենայնիվ Հայաստանում օրեկան մոտ 3000 հիվանդ դեռ կարիք ունի պալիատիվ խնամքի: Սա առաջին քայլն է, որը թույլ է տալիս ինտեգրել պալիատիվ խնամքը Հայաստանի ազգային առողջապահական ոլորտի քաղաքականություն և տեղեկացնել քաղաքացիներին  այս էական ճյուղի ստեղծման մասին, որը հնարավորություն է տալիս խնամք և հոգատարություն ցուցաբերել հիվանդների և ընտանիքների հանդեպ:

Պալիատիվ խնամքի ոլորտում աշխատում են բժիշկներ բուժքույրներ, հոգեբաններ և սոցիալական աշխատողներ: Նրանք լսում են հիվանդներին և փորձում հասկանալ նրանց արժեքները և համապատասխանեցնել խնամքի տեսակը հիվանդի նպատակներին և կարիքներին: Բժիշկները նշում են, որ պալիատիվ խնամքը ունի դրական կողմեր հիվանդության բոլոր փուլերում: Վաղ փուլում այն կարող է օգնել` բուժումը ավելի տանելի դարձնելու համար, իսկ ավելի ուշ փուլերում այն կարող է պակասեցնել տանջանքները, օգնել հիվանդներին և նրա ընտանիքի անդամներին հոգեպես հաղթահարել այն և օգնել ապագայի պլաններում:

 ՑԱՎԻ ՎԵՐԱՀՍԿՈՒՄԸ ՄԱՐԴՈՒ ԻՐԱՎՈՒՆՔՆ Է:

Օրեկան 3000 մարդ տառապում է ուժեղ ցավերից և այլ ախտանշաններից: Կառավարությունը պետք է միջոցներ ձեռնարկի ցավազրկող դեղերի պակասը, ինչպես նաև պալիատիվ խնամքի ծառայությունների պակասը, այն բժիշկների պակասը, ովքեր ի զորու են գնահատել և կառավարել ցավը, հիվանդանոցային և տնային պայմաններում պալիատիվ խնամքի ծառայությունների պակասը համալրելու համար:

Պատմություն առաջին

Տարիներ են անցել, սակայն ես չեմ կարողանում առանց ցավի, անկարողության ու երբեմն էլ մեղքի զգացումի հիշել այն դաժան մեկ և կես ամիսը, որը կարծես մի ամբողջ հավերժություն տևեց: Քանի որ ես ֆիզիոլոգիական արձակուրդում էի այդ ժամանակ, հորս խնամքը հիմնականում ես էի իրականացնում:

Առաջին անգամ, երբ հայրս իրեն վատ զգաց, որոշեցինք դիմել բժշկի` մտքի ծայրով անգամ չենթադրելով, թե ինչ էր մեզ սպասում: Որոշ հետազոտություններից հետո պարզվեց, որ հորս մոտ լյարդի քաղցկեղ է: Հիվանդությունը շատ արագ էր զարգանում, և հայրս օրեցօր հյուծվում էր` շատ արագ դառնալով անկողնային հիվանդ, տառապելով սաստիկ ցավերից և աննկարագրելի թուլությունից: Նրա անվերջ ցավի տնքոցները լսելն  անտանելի էր: Ձեռքի տակ եղած միջոցներով փորձում էինք գոնե մի քիչ մեղմել ցավը, թեթևացնել նրա վիճակը: Նա անընդհատ  հարցնում էր՝ ,լավ, մի՞թե ՈՉԻՆՉ հնարավոր չէ անել բա այդպիսի դեղ չկա՞, որ ես այսպես չգալարվեմ ցավերից: Այդ հարցը ամենաանտանելին էր մեզ համար: Մենք այդպես էլ չկարողացանք նրա համար թմրադեղեր դուրս գրել, քանի որ ուռուցքաբանն ասում էր, որ դեռ ժամանակը չի: ,Այ, երբ ցավերը կսաստկանան, այդ ժամանակ էլ դուրս կգրեմ: Իմ խեղճ հայր, նա ուղղակի չապրեց մինչև այդ օրը: Այնքան էր նիհարել, որ դեղերը ներարկելու ծամանակ ոսկրին էինք դիպչում, քանի որ  մարմնի վրա արդեն մկան չկար: Անկարողությունը խեղդում էր, սակայն, ոչ մի ելք չկար: Մնում էր միայն սպասել վերջին` տանջվելով նրա հետ միասին:

Վերջին տասն օրը ամենասարսափելին ու ամենադաժանն էին: Հայրս ընդհանրապես պառկել չէր կարողանում: Փոքր հպումից անգամ առանց այն էլ սաստիկ ցավերն ավելի էին սաստկանում: Ձեռքի տակ եղած միջոցներով փորձում էինք մի բան անել: Աթոռի միջնամասը կտրել էինք, որպեսզի նստելով միայն ազդրերի վրա և դիմացը դրված սեղանին ձեռքերով հենված` անցկացներ իր վերջին օրերը:

Ինչպես խեղդվողն է փրփուրներից կախվում, այդպես էլ մենք փորձում էինք այն ամենը, ինչ խորհուրդ էին տալիս` ժողովրդական դեղամիջոցներ, բուսաբուժություն, ինչ-որ մեկի տատիկի պատմած միջոցներ, ուրիշներին իբր օգնած միջոցներ: Նման պարագայում չես էլ մտածում, թե առաջարկված միջոցը խելքին մոտ է, թե անհեթեթություն: Ամեն դեպքում, անում ես հույսի մի փոքր նշույլով, որ միգուցե այս մեկը կօգնի, կթեթևացնի, կմեղմի ցավը: Ավաղ, ոչ մի արդյունք: Եվ նորից անկարողությունը խեղդում էր:

Սարսափելի ու անտանելի զգացողություն է, երբ աչքիդ առաջ մահանում է քեզ կյանք պարգևած մարդը, այն էլ` անտանելի ցավերի մեջ գալարվելով, ու դու ի վիճակի չես ոչնչով օգնել նրան կամ գոնե փոքրինչ թեթևացնել նրա տանջանքները: Այս ամենը ինձ հիշեցնում է ինկվիզիցիայի ժամանակ հրապարակավ, հարազատների աջքի առաջ այրվող դատապարտյալին:

Այն ժամանակ չունենալով բավարար ինֆորմացիա բժշկության հնարավորությունների մասին` ես ու ինձ նմանները այդ ամենը ընդունում էինք որպես նորմալ երևույթ: Տարօրինակ է հնչում, երբ ,նորմալ երևույթ է համարվում հարազատի մահվանը սպասելը, նույնիսկ ցանկանալը, որովհետև մահը, ցավոք, նրա տանջանքներին վերջ դնելու միակ տարբերակն է: